حمیده چوبک در گفتوگو با پانا؛
ثبت الموت تلاشی جمعی بود
تهران (پانا) - ثبت جهانی مجموعه تاریخی الموت در فهرست میراث جهانی یونسکو، اگرچه با نام قلعهای افسانهای و تاریخساز گره خورده است، اما به گفته حمیده چوبک، باستانشناس و مدیر پیشین پایگاه میراث فرهنگی الموت، این موفقیت حاصل تلاش یک فرد یا یک دوره مدیریتی نیست؛ بلکه نتیجه بیش از دو دهه همکاری پیوسته صدها متخصص، باستانشناس، مرمتگر، مدیر، پژوهشگر و کارشناس است که هر یک بخشی از این مسیر طولانی را هموار کردند. او تأکید میکند ثبت جهانی، نقطه پایان یک پرونده نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی سنگین برای حفاظت، مدیریت و صیانت از میراثی است که اکنون در برابر نگاه جامعه جهانی قرار گرفته است.
نام الموت برای ایرانیان تنها نام یک قلعه تاریخی نیست؛ نام سرزمینی است که قرنها روایتهای تاریخی، سیاسی و افسانهای را در دل خود حفظ کرده است.
دژی که بر فراز صخرههای بلند رشتهکوه البرز ساخته شد و بیش از یک قرن و نیم مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری بود، امروز یکی از ارزشمندترین محوطههای تاریخی کشور به شمار میرود؛ مجموعهای که علاوه بر معماری منحصربهفرد، به دلیل جایگاه تاریخی و فرهنگی خود، همواره مورد توجه پژوهشگران ایرانی و خارجی بوده است.
راه رسیدن الموت به فهرست میراث جهانی یونسکو اما مسیری کوتاه و ساده نبود. دههها کاوشهای باستانشناسی، مستندسازی، مرمت، حفاظت، پژوهش، تهیه اسناد فنی، بررسیهای میدانی و هماهنگی میان دهها نهاد و گروه تخصصی، سرانجام زمینه را برای ثبت جهانی این مجموعه در چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو فراهم کرد؛ موفقیتی که نام الموت را در کنار مهمترین میراث فرهنگی جهان قرار داد.
در روزهای پس از این ثبت جهانی، نام بسیاری از پژوهشگران و مدیرانی که سالها در این مسیر نقش داشتند، دوباره بر سر زبانها افتاد. یکی از این چهرهها حمیده چوبک است؛ باستانشناسی که از ابتدای دهه ۸۰ مسئولیت پایگاه میراث فرهنگی الموت را بر عهده داشت و سالها در جریان کاوشها، حفاظت، مرمت و آمادهسازی پرونده این مجموعه حضور داشت. با این حال، او تأکید دارد که این موفقیت را نباید به نام یک نفر نوشت؛ زیرا الموت با کار جمعی به ثبت جهانی رسیده است.
ثبت جهانی تازه آغاز راه است
برای بسیاری، ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به منزله پایان یک پرونده و رسیدن به مقصد است، اما کارشناسان میراث فرهنگی نگاه متفاوتی دارند. از دید آنان، ثبت جهانی تنها آغاز مرحلهای تازه است؛ مرحلهای که در آن کشور میزبان موظف است مطابق ضوابط و استانداردهای بینالمللی، از اثر ثبتشده حفاظت کند و در برابر جامعه جهانی پاسخگو باشد.
حمیده چوبک نیز با همین نگاه به آینده الموت مینگرد و در گفتوگو با خبرنگار فرهنگی پانا میگوید: «این ثبت جهانی تازه آغاز این است که ما درست گام برداریم، چون در سطح جهانی مراقب ما هستند، ناظر ما هستند و ما باید در چارچوب برنامهای که برای ثبت جهانی الموت داریم، گامبهگام این برنامه را اجرا کنیم؛ وگرنه از همان ابتدا از مسیر خارج میشویم. حالا وقت آن است که همه دستگاهها با هم همکاری کنند تا بتوانیم این فرصت را حفظ کنیم و از آن بهترین استفاده را ببریم.»
او معتقد است از این پس، نگاه به الموت باید نگاهی جهانی باشد؛ نگاهی که در آن هر تصمیم عمرانی، حفاظتی یا گردشگری با دقت و بر اساس معیارهای علمی اتخاذ شود.
از ایمنسازی مسیرها تا تدوین نقشه راه حفاظت
وی یادآور میشود: «ثبت جهانی یک اثر، تنها به نصب نشان یونسکو یا افزایش شهرت آن محدود نمیشود، بلکه آغاز دورهای از مدیریت تخصصی و برنامهریزی مستمر است؛ دورهای که در آن کوچکترین غفلت میتواند به ارزشهای تاریخی اثر آسیب وارد کند.»
چوبک با اشاره به مهمترین اقداماتی که باید پس از ثبت جهانی انجام شود، توضیح میدهد: «اولین موضوع، فراهم کردن زیرساختهاست؛ ایمنسازی راهها و مسیرهای دسترسی، ادامه مطالعات، کاوشهای باستانشناسی، حفاظت، مرمت، ایجاد موزه و دهها اقدام دیگر که باید بهصورت مستمر انجام شوند.»
او معتقد است همه این اقدامات باید در قالب برنامهای مشخص و بلندمدت دنبال شوند و در همین زمینه میگوید: «باید یک برنامه جامع حفاظت و مرمت و همچنین یک برنامه جامع گردشگری تهیه کنیم تا مشخص باشد بر اساس چه نقشه راهی قرار است این مجموعه مدیریت شود.»
به اعتقاد این باستانشناس، تنها با چنین برنامهای میتوان میان حفاظت از اثر و توسعه گردشگری تعادل ایجاد کرد.
الموت با کار جمعی ثبت جهانی شد
در روزهای اخیر، برخی روایتها ثبت جهانی الموت را به عنوان حاصل ۲۵ سال تلاش حمیده چوبک معرفی کردهاند؛ روایتی که او آن را نادقیق میداند و معتقد است حق بسیاری از همکارانش در آن نادیده گرفته شده است.
چوبک با تأکید بر نقش کار گروهی میگوید: «این کار، کار گروهی بوده و کار شخص من نبوده است. از آغاز فعالیت پایگاه در سال ۱۳۸۰، بیش از صد تا دویست نفر از همکاران عزیز، کارشناسان درجهیک، متخصصان رشتههای مختلف، کارشناسان حفاظت و مرمت، کارشناسان سازه، باستانشناسان، مرمتگران، متخصصان مطالعات، مرمت اشیا و بسیاری افراد دیگر در این مسیر حضور داشتند.»
او ادامه میدهد: «مدیران سازمان، مدیرکلهای استان، مسئولان پایگاه و همه کسانی که در این سالها با ما همکاری کردند، سهم مهمی در این موفقیت دارند.»
پروندهای که با همراهی دهها متخصص به سرانجام رسید
پرونده ثبت جهانی الموت، تنها حاصل پژوهشهای باستانشناسی نبود؛ بلکه مجموعهای از مطالعات تاریخی، معماری، مرمتی، مستندسازی، نقشهبرداری، بررسیهای میدانی و هماهنگیهای اداری را در بر میگرفت؛ فرآیندی پیچیده که بدون همکاری گروههای متعدد تخصصی، امکان به نتیجه رسیدن نداشت.
چوبک در اینباره توضیح میدهد: «بخش اعظم این مسیر، بهویژه در حدود ده سال گذشته که پرونده ثبت جهانی تهیه میشد، با حضور گروههای فراوانی از متخصصان انجام شد. این پرونده با مدیریت آقای دکتر طالبیان، خانم فیروزه سالاری و همکاری گروههای مختلف تهیه شد.»
او همچنین از استادان دانشگاه، کارشناسان ادارهکل میراث فرهنگی، مسئولان استان قزوین و اعضای مختلف تیم تهیه پرونده ثبت جهانی به عنوان بخشی از این زنجیره موفقیت یاد میکند و تأکید دارد که این دستاورد، محصول همافزایی همه این افراد بوده است.
«چوبک و دیگران»
حمیده چوبک بیش از هر نکتهای، بر ثبت درست روایت این موفقیت تأکید دارد؛ روایتی که در آن سهم همه کسانی که سالها برای حفاظت از الموت تلاش کردهاند، دیده شود.
او میگوید: «دلم میخواهد این موضوع حتماً گفته شود؛ این شبههای که به وجود آمده که بیستوپنج سال کارِ چوبک بوده، درست نیست. باید نوشته شود "چوبک و دیگران". این موفقیت حاصل تلاش همه کسانی است که در این سالها کنار هم کار کردند.»
او با قدردانی از همکارانش ادامه میدهد: «واقعاً کسی نبود که با من همکاری نکرده باشد. چوبک بدون دیگران نمیتوانست این کار بزرگ را انجام دهد. من از همه آنها ممنونم و قدردان زحماتشان هستم.»
آرزویی که هنوز پابرجاست
در پایان گفتوگو، وقتی از او درباره انگیزه سالها فعالیت در حوزه میراث فرهنگی پرسیده میشود، پاسخش بیش از هر چیز از دغدغهای عمیق برای حفاظت از آثار تاریخی ایران حکایت دارد.
چوبک میگوید: «اگر از من بپرسند بزرگترین آرزویت چیست، میگویم آرزو داشتم آنقدر ثروت داشتم که میتوانستم همه این آثار را حفاظت کنم، مرمت کنم و نگذارم کوچکترین آسیبی به آنها برسد. این تنها آرزوی من است.»
ثبت جهانی الموت، اگرچه یکی از مهمترین موفقیتهای سالهای اخیر میراث فرهنگی ایران به شمار میرود، اما آنگونه که از روایت حمیده چوبک برمیآید، ارزش واقعی این دستاورد تنها در ثبت نام یک اثر در فهرست یونسکو خلاصه نمیشود. این موفقیت، حاصل سالها همدلی، تخصص، پشتکار و کار گروهی است؛ تلاشی که امروز باید با همان روحیه ادامه پیدا کند تا الموت نهتنها جایگاه خود را در فهرست میراث جهانی حفظ کند، بلکه به الگویی برای حفاظت علمی و پایدار از میراث تاریخی ایران تبدیل شود. شاید مهمترین پیام این روایت نیز همین باشد؛ اینکه میراث فرهنگی، برخلاف بسیاری از افتخارات، هرگز محصول تلاش یک نفر نیست و ماندگاری آن نیز تنها با تداوم همان همدلی و مسئولیتپذیری جمعی ممکن خواهد بود.
رها اردشیری
ارسال دیدگاه